Türk Abide ve Anıtları

DİL SEÇİMİ

Çanakkale Şehitleri Anıtı, Morto Limanı

Toprak diyerek geçme…

BÜYÜT Seddülbahir Fort
Seddülbahir Kalesi, Seddülbahir, Gelibolu.

Çanakkale Boğazı’nda olanları hissetmek için şafak ışığında bir gemiyle yaklaşmak gerekir. Gemi düzenli olarak girişe yaklaşırken, Seddülbahir Burnu’nun ucundaki ve ilerideki Asya sahillerindeki ışıklar, size içeriye doğru kılavuzluk eder. Yavaşça, Britanya İmparatorluğu ve Sömürgelerinin Gelibolu anısına dikilen anıtı olan Seddülbahir Anıtı’nın gri şekli ve muhteşem Seddülbahir Kalesi’nin yıkık duvarları ortaya çıkar. Seddülbahir’den küçük bir tekne bize doğru gelmeye başlayınca gemimiz yavaşlar ve Çanakkale Boğaz kılavuzu gemiye çıkar. Gemi tekrar hızlanınca, ileride açıkça Gelibolu sahil şeridindeki bir tepenin üzerinde, Morto Limanı’nın başındaki yarımadanın en büyük abidesinin kocaman kare sütunları üzerinde bir ışık pınarının oynaştığı görülür – Çanakkale Şehitleri Anıtı. 1950’lerde Türkiye Cumhuriyeti, I. Dünya Savaşı’nda Çanakkale Boğazı’nı yabancıların işgaline karşı koruyanlara şükranının ifadesini işte burada inşa etti.

BÜYÜT see caption below
Karşıdan, Seddülbahir’in yanındaki araziden görünen, Morto Limanı’ndaki Çanakkale Şehitleri Abidesi, Gelibolu.

Avustralyalılar için bu muhteşem Türk anıtının buraya dikilmesinin sembolizmini anlamak önemlidir. Türkiye için, Çanakkale Savaşları'nın öyküsü sadece Britanyalılarca Arıburnu, Anafartalar ve yarımadanın güney ucundaki Seddülbahir’in işgalini değil, ayrıca Çanakkale Boğazı’nı zorlamak için daha önce denizden yapılan hücumları da kapsadığını hatırlatır. Başından beri bütün bunlar Anzak Koyu’nun etrafındaki birkaç kilometrekare çorak arazi için değil, Çanakkale Boğazı’nın kontrolü içindi. Çanakkale Şehitleri Anıtı, 1915’te Müttefiklere, muharebe sonucu 86000 Türk askerinin ölümü ile geçit vermeyen bu göz kamaştırıcı uzun su yoluna bakar.

Bu toprak parçasının Türkiye için önemi, ziyaretçi daha Abide'ye ulaşmadan belli edilmiştir. Piknik alanının yanındaki levha, Mehmet Akif Ersoy’un (1873-1936) yazdığı İstiklal Marşı şiirinden bir dörtlük içerir:

BÜYÜT image: see caption below
Çanakkale Şehitleri Abidesi’nin Morto Limanı’ndan görünüşü, Gelibolu.

Bastığın yerleri “toprak” diyerek geçme, tanı!
Düşün altında binlerce kefensiz yatanı.
Sen şehit oğlusun, incitme, yazıktır atanı;
Verme, dünyaları alsan da bu cennet vatanı

BÜYÜT image: see caption below
Türk askerlerinin, 1915’teki Çanakkale Savaşları sırasındaki hizmet ve fedakarlıkları simgeleyen, Çanakkale Şehitleri Abidesi’ndeki duvar.

Avustralyalılar, Türk askerlerinin Çanakkale Savaşları’ndaki üstün cesaret ve fedakarlıklarını sonradan kabul ettiler. 1915 yılının Nisan ve Aralık ayları arasında Gelibolu’da bulunmuş olan resmi tarihçi Charles Bean, Şubat 1919’da Arıburnu'na geri döndü ve tekrar eski cephe hattı olan Kanlısırt’a, Kırmızı Sırt’a, Bomba Sırtı’na ve yukarıya doğru Anzakların Nek dedikleri yeregitti:

Şimdi biraz da şok içinde kaybolan ağacın [ Kanlısırt’taki çam ağacı ] olduğu yerin yanında duran, beyaz bir dikilitaş gördüm –bir abide ..., Türkler tarafından, Ağustos’taki o korkunç saldırıyı durdukları yeri belirlemek için konulmuş ... Açıkça Türkler bu  başarılarıyla çok gurur duyuyorlar. Ve ... Gelibolu’da işgalci akınları durduran bu kişiler, hem asker hem de vatansever olarak anımsanmayı hakettiler.

[ Charles Bean, Gallipoli Mission, Sydney, 1990, sayfalar 48-49 ]

image: see caption below
Bu meşhur fotoğrafta, Albay Mustafa Kemal Arıburnu savaş meydanına bakıyor. Çanakkale Şehitleri Abidesi’ndeki heykelde Mustafa Kemal’in arkasında duran iki Türk askeri, bu fotoğrafın Australian War Memorial’daki versiyonunda yoktur. Başka bir versiyon olan ve bu heykelde kullanılan, Mustafa Kemal ve arkasında ayakta duran üç askerin biraz daha rahatlamış olan pozu.

Anzaklara karşı olan Çanakkale Savaşları’nın Türklere neye malolduğu, Çanakkale Şehitleri Abidesi’nin yanındaki müzede gayet iyi bir şekilde sergilenmiştir. Burada, savaş alanından kalma hatıra olan birçok orijinal cisim ve fotoğraf vardır – kemer tokaları, bir Britanya telsizi, keskin nişancıların kullandığı kalkanlar ve hatta bir takma diş seti. Duvarlarda Mustafa Kemal Atatürk’ün sözlerini içeren levhalar asılıdır. 1918’de yazar Ruşen Ünaydın, Anafartalar komutanı Mustafa Kemal ile Söyleşi adlı kitabı için Atatürk ile röportaj yapmıştı ve bu levhalardan birinin üzerinde o röportajdan bir alıntı vardı:

Meşhur bir alaydir bu, Çünkü hepsi şehit olmuştur.

Atatürk, kendisinin de çok iyi bildiği, 19. Tümen’in 57. Alayından bahsediyordu. O, 25 Nisan 1915 sabahı, Conkbayırı’nın yukarılarına kadar uzanan yokuşlarda Avustralyalılarla karşılaşmak için, işte bu Alayın başında, savaşa gitti. 57. Alay, bu tarihten sonraki günlerde Kanlısırt muharebesi gibi muharebelerde cesurca savaştı fakat korkunç bir bedel ödedi.

image: see caption below
Mustafa Kemal Atatürk’ün meşhur bir fotoğrafının, Çanakkale Şehitleri Abidesi’ndeki heykeli. O zaman Yarbay olan Mustafa Kemal Arıburnu’ndaki bir siperden savaş meydanına bakıyor:
www.diggerhistory.info/images/enemy-ww1/kemal-ataturk.jpg
web adresinde görülebilir.
(bağlantı yeni bir pencerede açılır)
[AWM A05319]