Gelibolu'yu Ziyaret

14. Anzak bölgesinin sonu – Serçe Tepe’den Kuzey Plajı’na bakış

Yazdırma ve paketleme. Bilgi için tıkla

Denizde kıpırtı bile yoktu

Rahip Walter Dexter Anzak bölgesindeki Kuzey Plajı’na doğru bakıyor

Büyüt

Rahip Walter Dexter Anzak bölgesindeki Kuzey Plajı’na doğru bakıyor. Dexter, 16 Aralık 1915’te, yani yarımadanın tahliyesinden üç gün önce, Anzak bölgesinde dolaşıp, arkasında Avustralya’ya ait bir şeyler bıraktı:

... Yarıntılardan çıkıp, mezarlıklardan geçip gümüş rengindeki akasya tohumlarını saçtım. Eğer burayı terketmek zorunda kalırsak, en azından geride Avustralya’dan  bir şeyler kalmasını istiyorum. Tohumları yaklaşık 20 saat suda ıslattım. Onlar iyi durumdalar ve büyüyorlar.

[Rahip Walter Dexter, 16-17 Aralık 1915, AWM PR00248] [AWM C01470]

13 Kasım 1915 günü saat 13.30’da bulunduğunuz yerden aşağıya bakıyor olsaydınız, Kuzey Plajı’ndaki iskelelerden birinin üzerinde, Britanya mareşali üniforması içinde olan ve uzun adımlarla yürüyen, uzun boylu bir adam görürdünüz. Onun arkasındaki grupta, içlerinde Korgeneral Sir William Birdwood’un da bulunduğu bir çok general ve komutan vardı. Bu kişi Britanya Kabinesi’nin Savaş Bakanı ve Hartum gazisi ve Britanya İmparatorluğu’nun savaş alanındaki tüm ordularının komutanı olan Kont Kitchener’di. Bu ünlü ziyaretçinin kim olduğu haberi etrafa hemen yayıldı ve askerler onu alkışlamak için iskeleye koştular. Kitchener, bir o asker, bir bu askerle konuşup, kalabalığın içinden ilerlerken hep şunu söylüyordu: “Kral bana, sizlerin ne kadar mükemmel bir iş başardığınız fikrinde olduğunu söylememi istedi. Siz mükemmel bir iş başardınız. Siz beklediğimden de mükemmel bir iş başardınız.”

Grup, Kitchener başta olmak üzere ‘tozlu ve dik yoldan’ Serçe Tepe’ye çıkıp, Boyun’a ve yukarıdaki Conkbayırı’na bakan bir sipere gitti. O, daha sonra Bully Beef Sap (Konserve Dana Eti Siperi) diye bilinen bir sipere gitti ve ona Anzak hattı gösterildi – Pope Tepesi, Bombasırtı ve Kanlısırt. Kitchener Gelibolu’daki durumu kendi gözleriyle görmek için gelmişti. O, saat 15.30’da oradan ayrıldı ve Kasım sonu, Britanya Savaş Kabinesi Kitchener’i dinledikten sonra Gelibolu’daki 3 Britanya mevzisini boşaltma kararı aldı – Suvla, Anzak ve Seddülbahir.

Bu karar duyulan bir çok kaygı yüzünden alınmıştı. Kış geliyordu ve ilk kuvvetli rüzgarlar doğanın uyduruk insan yapımı iskeleler üzerinde ne kadar tahrip edici etki yaratabileceğini göstermişti. 27 Kasım günü yağan sağanak yağmur siperleri nehirlere çevirdi ve bunu şiddetli rüzgar ve kar yağışı izledi. Çavuş Cyril Lawrence günlüğüne şunları yazdı:

Hint Katır Arabaları Nakliye katırcıları ve katırları bir iskeleden gemiye binerken

Büyüt

Hint Katır Arabaları Nakliye katırcıları ve katırları Anzak bölgesinin tahliyesi sırasında, büyük ihtimalle Kuzey Plajı’ndaki iskelelerden birinden gemiye binerken. Rahip Walter Dexter onları giderken izledi:

Hint nakliyecileri toparlanıp, herşeyi gemilere yüklemek için hazırlıyorlar. Arabalar parçalara ayrılmış, tekerlekler yüklenmiş, ancak arabaların gövdesi geride bırakılmış. Durmadan malzeme gidiyor, ancak geride bırakılması gereken binlerce sterlin değerindeki malzeme imha edilecek.”

[Rahip Walter Dexter, 16-17 Aralık 1915, AWM PR00248] [AWM PWDJ152]

Kendini, iliğe işleyen bir rüzgarın boylu boyunca uğuldadığı, karın kuvvetli rüzgarla lapa lapa yağdığı bir siperin içinde düşün. Herkes ve her şey beyaza boyanmış ve botlarının içindeki ayakların yarı erimiş karın içinde yarı donmuş bir halde ... El ve ayakların sana acı veriyor. Birisi, günlük tayınınla siper boyunca koşuyor – bir teneke konserve dana eti ve 3 bayat bisküvi. Karaya su getiremediklerinden su az.O yüzden bize yalnız bütün gün yetmesi gerekli olduğu söylenen yarım fincan çay veriliyor.

[Avustralya İstihkam’cılarından Çavuş Lawrence’ın Gelibolu günlüğü. Sir Ronald East (editör), Melbourne, 1983, sayfa.118]

Suvla’nın yukarısındaki Britanya mevzilerinde 30 asker siperde donmuş olarak bulundu.

 Türk subayları Aralık 1915’te Britanya gemilerinin Anzak bölgesinden çekilişlerini seyrediyorlar

Büyüt

 Türk subayları Aralık 1915’te Britanya gemilerinin Anzak bölgesinden çekilişlerini seyrediyorlar. Acaba Türkler Anzakların gidiyor olmalarının farkında mıydılar? Modern bilgiler,  Türk Ordusu’nun en üst düzeydeki subaylarının 1915 Kasım ayı sonlarında havada tahliye rüzgarlarının estiğinin farkında olduklarını ileri sürer, fakat tahliye sona erene kadar Türklerin, Anzak bölgesinde her şeyin normal bir şekilde devam ettiğini sanmaları için alınan önlemler başarılı olmuştur. [AWM A05297]

Ayrıca Türk Ordusu Anzak mevzilerini ezeceği güne hazırlanıyordu. 1915 yılının Eylül ayının sonlarında Bulgaristan, Türkiye ve Almanya’nın yanında savaşa girdi ve bu, ağır topların ve mühimmatın kara yoluyla Türkiye’ye ulaştırılmasını mümkün kıldı. 1916 yılının baharında, Anzak mevzileri ve Suvla ve Seddülbahir’deki Britanya mevzileri, topçu ateşi kuşatmasıyla toz duman edilip ele geçirilebilecek durumdaydı. Gelibolu’da hiç bir şey başarılamayacağı hissi hakimdi ve böylece tahliye planları yapıldı ve çabucak uygulandı.

Gece, bölüm bölüm 41.000 asker sessizce Anzak bölgesinden gemilerle taşındı. Eğer Türkler bu süre boyunca ne yapıldığını anlasalardı, tahliye edilen garnizona binlerce zaiyat verdirilebilirdi. Her zaman tetikte olan Türkleri düşman sadece kışa hazırlanıyor diye kandırmak için her türlü tedbir alınmıştı. Türkler, Anzak hattından ateş açılmayan ve ‘sessiz süreçler’ adı verilen periyotlara alışmışlardı ve yaşa ve yaşat ilkesini benimsemiş gözüküyorlardı. 27 Kasım’dan sonra ateş ve bombardıman normalde olduğu gibi devam etti. Tahliyenin son günü – 19 Aralık- çeşitli şaşırtmacalar kullanıldı. Bir gruba, Artillery Yolu’nda ‘boş boş gezip, sigara içiyor’ gibi görünmeleri emri verildi. Diğerleri, Anzak bölgesindeki hayatın normal seyrinde devam ettiğine Türkleri inandırmak için Shell Green’de (Topçu Mermisi Çimenliği) kriket oynadılar.

Tahliyeden önce 17 Aralık 1915’te, Kuzey Plajı’nda rom fıçılarının kırılışı

Büyüt

Tahliyeden önce 17 Aralık 1915’te, Kuzey Plajı’nda rom fıçılarının kırılışı. Bu olayı seyreden Rahip Walter Dexter şunları yazdı:

Romun tamamı yere dökülüyor. Bu en kutsal hareketlerden biri. Etraf leş gibi rom kokuyor ve plaj boyu yürürken deniz yakın planda kırmızıya boyanmış. Bazı yerlerde askerler diz çöküp, şapırdatarak rom içtiler. Fakat etrafta o kadar sarhoş yoktu.

[Rahip Walter Dexter, 16-17 Aralık 1915, AWM PR00248] [AWM G01276]

Anzakları çok üzen şey, ölü silah arkadaşlarını geride bırakmak zorunda kalmalarıydı. Tahliye devam ederken, küçük asker gruplarının mezarlıkları ve mezarları derleyip topladıkları görüldü. Son gün, General Birdwood Anzak bölgesine şahsen veda etmek için karaya çıktı. Bir asker mezarlığı göstererek ona: “Umarım onlar vadilerden aşağıya indiğimizi duymazlar” dedi.

Tahliyenin büyük bölümüAnzak Koyu da kullanılmasına rağmen  Kuzey Plajı’ndaki iskelelerden yapıldı. Motorlu mavnalar askerleri ve malzemeyi bekleyen savaş ve nakliye gemilerine götürüyor ve bu gemiler de Limni’deki üsse gidiyorlardı. Hint Dağ Topçusu’nun askerleri ve katırları, 15 Aralık gecesi kuzeydeki tepelerden Kuzey Plajı’na indiler:

“Derhal şunu düşündüm – ‘Tanrım! Türkler bütün bu olanları görmüyorlarsa kör olmalılar’. Fakat arkalarından gittiğim katırların ne kadar sessiz olduklarını gördüm. Yükleri ağır olmasına karşın tamamen sessizdiler. Yürürken ara sıra çıkan ufak tefek zincir sesinden başka bir ses çıkarmadılar ... 1.000 yarda (914 metre) uzaklıktan onları görebileceğinizden şüphe duyarım – belki sadece siyah bir yılankavi bir çizgi görebilirdiniz.”

[İsmi belli olmayan birinin günlüğünden alıntı. Charles Bean, The Story of Anzac, cilt.2, sayfa.866 ]

Son iki gece – 18, 19 Aralık geceleri – sona kalan grupları almaya gelen donanma, İmroz adasından geldi. Savaş ve nakliye gemileri Anzak bölgesi sahili açıklarına demir atmaya geldiğinde, oradaki hiç kimse demir zincirlerinin normal takırtısını duymadı. Bu zincirler, denizciler tarafından elle denize indirilmişlerdi. HMS Grafton kruvazörü donanmayla birlikte geldi ve tayfalardan biri bu olayı kaydetti:

Saat neredeyse 21.00. Görev için ideal bir gece. Suvla’daki hiç bir gemi (sadece bir kaç ışık) görünmüyor. Bir gemi, iskele tarafımızın yaklaşık bir mil (1.85 kilometre) açığında. Denizde bir kıpırtı bile yok. Kuzeyden gelen hafif bir esinti var. Şu anda ay gözükmüyor. Bir destroyerin yarattığı dalgacık, bir göletin kenarına vuran dalgacıklar gibi gemimizin yan tarafına çarpmaktaydı.

[İsmi belli olmayan birinin günlüğünden alıntı. Charles Bean, The Story of Anzac, cilt.2, sayfa.888-889 ]

Anzak bölgesinden tahliye edildiği günde Avustralyalı bir asker

Büyüt

Anzak bölgesinden tahliye edildiği günde Avustralyalı bir asker – 13 Aralık 1915. [AWM P00176.017]

Son gece, küçük artçı gruplar siperlerde kaldılar. Askerler, Türklerin garnizonun tamamının hala orada olduğunu zannetmeleri için etrafa koşup, ateş edip sesler çıkarıyorlardı. Kuzey Plaj’ına gitmek için ayrılan son askerlerden biri de Auckland Piyade Taburu’ndan Er Joe Gasparich’ti:

Zemini kaskatı donmuş olan siper içinden yürüdüm ... ayaklarımı yere basmamın yankısı siperden aşağıdaki yarıntının dibine kadar iniyordu ve bu yankının ileriye de gittiğini de duyabilirdiniz ... o kadar boştu ki, bir tane bile canlı bile görmedim ... kendimi yalnız hissettim ... en sonunda kendimle başbaşaydım.

[Gasparich’ten alıntı. Chris Pugsley, Gallipoli: The New Zealand Story, Aucland, 1998, sayfa.341]

20 Aralık günü saat 04.00’da Kuzey Plajı’nda sadece bir buharlı gemi bırakılmıştı. Bu buharlının yanında, Anzak Plaj Komutanı Yüzbaşı C. M. Staveley ve New South Wales Eyaleti’nin Newcastle şehrinden olan Anzak artçı birliklerinin komutanı Albay John Patton ve diğer subaylar kalmıştı. Onlar 10 dakika daha geride kalanların dönmelerini bekleyip, ayrıldılar. Patton en son ayrılan kişiydi. Anzak bölgesi terkedilmişti.

Ah! Neyse, terkettik! Tamamen çekildik! Ama savaşacak yerler burada bitmez.
Nakliye güvertesinden gözlerimizi kısıp baksak ta, Anzak görünmez.