Gelibolu'yu Ziyaret

Tonlarca köpük 

Kuzey Plajı, Kasım 1915

Bean’in Anzak Resmi Tarihi için Avustralya Savaş Müzesi’ne gidin

Anzak Koyu tahliye edilmeden bir kaç gün önce 19 Aralık’ı 1915’i 20 Aralık’a bağlayan gece,  çekilen Kuzey Plajı’ndaki William İskelesi’nin açıklarından, iç kesimlere bakış

Büyüt (yeni pencere)

1915 yılının sonlarınında manzara böyleydi; bugün burası Anzak Anma Törenleri’nin yapıldığı yerdir. Bu bölge, Sfenks’in görüntüsünün hakimiyeti altındadır. Dağ sırasının alt kısımlarındaki teraslamaya dikkatle bakınız. Bu teraslama Anzaklar tarafından sığınak ve diğer yerleşim birimleri için yapılmıştı. İskelenin biraz ötesinde, yaklaşan kış için kurulan büyük depolar vardır. [AWM C01621]

[Bugün 17 Kasım 1915] Tepelerden oldukça kuvvetli bir rüzgar esiyordu. Dalgaların üçer üçer beyazlıklar halinde plajın her yerine vurduğu görülüyordu … Deniz, dalgakıran olarak kullandığımız “Milo” adlı geminin tamamına çarpıp, kıç tarafından havaya fışkırıp, köpüklerini iskelenin tamamının üzerine saçıyordu. William İskelesi (Kuzey Plajı’ndaki) oldukça iyi durumdaydı. Fakat bunun kuzeyindeki ufak Walker İskelesi, ayaklıkları dışında tamamen yok olmuştu. Deniz suyu, plajın tamamını kaplamış, Deniz Nakliye Subayı’nın kapısına kadar ulaşıyordu.

Hintlilerin ve büyük Avustralyalı angarya gruplarının ve yaşlıca Donanma askerlerinin bulunduğu sahil boyunca yürüdüm ... onlar dizilmiş, tek tük sudan malzeme çıkarılmasına yardımcı oluyorlardı. Ölü katırlar sahile vuruyorlardı. Biraz daha kuzeyde, Fisherman’s Hut’ın (Balıkçı Damları'nın) yakınında, kumsalda pek derin olmayan mezarlara gömülmüş bir kaç cesetin bazı kısımları ortaya çıkmıştı. İleride Anzak Koyu’nda plaj, sanki yavaş bir şarkıya dans eden filler gibi kıyıya çarpan eski iskelenin tahtaları ve yarı kırık eski mavnaların kalıntılarıyla doluydu. Plaj, dalgaların tonlarca köpük halinde üzerlerine vurduğu iskele parçalarıyla dolmuştu. Bir asker neredeyse dalgalar tarafından açığa çekildi – buradaki angarya grupları da kumanyayı yüksek yerlere taşıyorlardı, ancak bir çok mühimmat sandığı yarılarına kadar suyun içerisindeydi ve yaklaşık 10.000 top mermisi (her birinin şu anki değeri yaklaşık 10 şilin olan) çok kısa bir süre içinde tamamen kuma gömülmek tehlikesiyle karşı karşıyaydı. İlerideki Ordu Sıhhiye birliklerinin sığınakları, denize karşı yığılmış sandıklar tarafından korunuyordu, fakat her yedi dalgadan biri, bu sandıkları tamamen açık denize çekmekle tehdit ediyordu.

[Kevin Fewster, Frontline Gallipoli: C.E.W. Bean diaries from the trenches, Sydney, 1990, sayfa. 179-181]

Postahane öyle mi?

Kuzey Plajı, Kasım 1915

Kraliyet Avustralya İstihkam birliğinin 2 numaralı Sahra Bölüğü’nden Çavuş Cyril Lawrence saçlarını kestiriyor.

Büyüt (yeni pencere)

Lawrence, Anzak Koyu’na 2 Haziran 1915 günü çıktı ve Gelibolu’da kaldığı süre boyunca istihkamcı olarak deneyimlerini kaydettiği bir günlük tuttu. Yaptıkları iş çoğunlukla siper ve tünel kazımı ve inşası ve iskele yapımı gibi işlerdi. 27 Kasım 1915 günü Lawrence, bir Türk askerinin siperden çıkıp, bir tepeden aşağıya inip, denize girdiğini ve boğulana kadar yürüdüğünü kaydetmiş. Her iki tarafın da ona ateş etmesine rağmen, hiç bir mermi bu askere isabet etmemiş. [AWM P02226.020]

Serçetepe’nin altındaki tepenin üzerindeki beyaz şeyler nedir? Kesinlikle çadır değiller. Fakat öyleler. Anzak bölgesinde çadırlar! Hayret! Her şey yolunda olmalı. Anzak Koyu’na değil, ilerisindeki Kuzey Plajı’ndaki buruna yöneliyoruz. Burada mı karaya çıkacağız? Neden? Gittiğimizde burnun ötesine gitmek hiç de tekin değildi. Görünüşe göre Suvla’daki durum düzelmiş; eskiden dolaşılması tekin olmayan yerde çadırlar, sığınaklar ve bir iskele görüyorum. Biz iskeleye doğru yöneliyoruz. Ah, iskeleyi ıskaladık. Değişen debriyajın yarattığı çarpma sesi var – dümen zincirinin takırtısı – ve tekrar deniyoruz. Aynı sesler ve tekrar yanaşıyoruz. Bu sefer doğruca yanaştı. Malzemelerimizi alıp, küçük bir kamyona yüklememiz uzun sürmüyor. Tekrar 'İlk Anzak' bölgesindeyiz. Ne kadar değişmiş! Vay canına! Biz buradan gittiğimizde, koyun bu tarafında hemen hemen hiç bir şey yoktu. Tekin değildi. Burada şimdi çadırlar ve YMCA (Genç Hıristiyan Erkek Birliği) var. Bu önümüzden yukarıya çıkan kocaman kum torbasından yapılmış konak ta ne? Postahane öyle mi? Yaklaşık 25 metre uzunluğunda, 3,5 metre yüksekliğinde ve 7,5 metre genişliğinde. Ne bina! Pencereleri, kapıları ve gişesi var. Vay be, buralara kadar gelmişler.

[The Gallipoli Diary of Sergeant Lawrence, Sir Ronald East (editör), Melbourne, 1983, sayfa 110-111]

İşçi gruplarının inançlı bireyleri

Sahil yolunun yapımı

Yeni Zelanda Seferi Kuvvetleri’nden Otago Piyadeleri’nin komutanı Yarbay Arthur Bauchop, No 2 Outpost’un (Mahmuz Sırtı'nın) yanındaki sığınağının dışında

Büyüt (yeni pencere)

Bu ileri karakol, Kuzey Plajı’nın boyunca bulunan Anzak mevzilerinin en kuzeyinde yer alır. Buradaki garnizon Türkler’in Anzak bölgesinin sol kanadına sızmalarını önledi. Bauchop’un sığınağı, 25 Nisan 1915 günü Avustralya Piyade Kuvvetleri’nden 7. Tabur’u Balıkçı Damları’nın karşısına getiren sandalların küreklerinin desteğiyle ayakta duruyor. Türk makineli tüfekleri bu sandallara ciddi zaiyat verdirdiler ve 7. Tabur’dan 28 asker No 2 Outpost Mezarlığı’nda gömülüdür. Mezarlık, Anzak Tören Alanı’ndan kuzeye giden yolun üzerindedir ve eğer burayı ziyaret etmek istiyorsanız, mezar taşlarının arasında, 25 Nisan 1915 ve 7. Tabur yazılarını arayın. Balıkçı Damları hala oradadır ve mezarlığa giderken yoldan görünür. [AWM A02031]

Sözde dinlenen birlikler, kazma ve kürekleriyle geceler boyu gerekli yolu yapmak için sahil boyunca sessizce ilerlediler. Bu karanlık sonrası faaliyeti çok zahmetlidir – her asker, tüfeği omuzunda, olabildiğince sessiz çalışıyor. Herhangi bir ses kesinlikle makineli tüfek ateşini mıknanıs gibi çekecek. Gün ışığında bile işçi gruplarını toplamak ve nakliye vasıtasını gereken yere götürmek çok dikkatli planlamayı gerektiriyordu, fakat karanlıkta, düşman öncüleri ve keskin nişancılarının, aydınlık biter bitmez cirit attığı bu bölgede zorluk 100 kat daha fazlaydı.

Kum kötü bir yol malzemesidir. Doğru dürüst bir sonuç elde etmek için kıyıdan büyük taşlar toplayıp, plajın kara tarafına taşıyıp, temel olarak kullanmak gerekliydi; ve bunun üzerine - Hint Ulaştırma Birliğine ait katır arabalarıyla, yakındaki bir tepeden getirilen - balçık dökülüyordu. Bunların üzerine plajın kumları dökülüp, en sonunda bu aşırı çalışkan askerlerin denizden tenekelerle taşıdığı su bu karışımın üzerine dökülüp, sertleşmesi sağlanıyordu. Makineli tüfek ateşi altında her gece taciz edilmelerine rağmen, işçi grubunun inançlı bireyleri, yolu istikrarlı bir şekilde Anzak Koyu’ndan, Kuzey Plajı boyunca Suvla Ovasına kadar getirdiler.

[Fred Waite, The New Zealanders at Gallipoli, Auckland, 1921, sayfa. 192-193]

Tekme atmaz! Tekme atmaz! –

Büyük Siper yaparken

Anzak bölgesindeki Mahmuz Sırtı’ndan Kuzey Plajı boyunca Haintepe’ye ve Arıburnu’na bakan  manzara

Büyüt (yeni pencere)

Anzak Koyu, burnun ötesinde yer alır. Bu resim, Melbourne’lü gazeteci Philip Schuler’in 1916’da yayımlanan Pictures of the Battlefields of Anzac (Anzak Savaş Alanları Fotoğrafları) adlı kitabında yer aldı. [Schuler The Age gazetesinin Gelibolu muhabiriydi] Ön planda, ortada Büyük Siper diye bilinen siper vardır. Bu siper, askerlerin ileri karakollardan Anzak Koyu’na dönerken, sırtlardaki Türk keskin nişancılarının mermilerinden korunması için inşa edilmişti. Siper, Ağustos Hücumu için yapılan hazırlıklar sırasında, katırlarla taşınan savaş malzemelerinin her iki yöne de aynı anda gidebilmesi için önemli ölçüde genişletilmiştir. [AWM A02027]

Birlikleri çabuk ve gizlice Anzak bölgesinden ileri karakollara ve dere yataklarına götürüp, hücum kollarını yukarıdaki Türklere yaklaştırmak için, Büyük Siper diye bilinen iletişim siperinin genişletilmesi gerekiyordu. Bu siper, ileri karakollar kuruldukça gelişti ve bir çok yerde hakim bölgelerdeki düşman tarafından ateş altındaydı ve iki kişinin yanyana geçebileceği kadar bile geniş değildi. Yük katırları bu siperi gün boyunca kullandılar. Türk top mermilerini pek önemsemeyen askerler, katırların çelik nallarının korkusuyla yaşıyordu. Askerlerin, Hintli katırcıların “Tekme atmaz! Tekme atmaz!” uyarılarına itimat etmeyerek, siperden çıkıp, nakliye katırlarıyla karşılaşmaktansa vurulma riskini yeğ tutmalarıyla karşılaşmak alışılmışın dışında değildi.

Yolun bir kısmı kum tepeciklerinin arasından geçiyordu – buralarda gerekli olan 1,5 metre genişliğine ulaşmak kolaydı, fakat iş grupları, daha sert olan balçık arazide dar bir siper açmayı yeterli görerek en zor işi sona bırakmışlardı. Temmuz ayı boyunca 4 numaralı Savunma Bölümü, en zor görevleriyle uğraştılar – 4. Avustralya Piyade Tugayı, Yeni Zelanda Süvarileri ve Serçe Tepe’deki Avustralya Hafif Süvari birliği ve bunların en çalışkanı olan 1. Posta’nın Maori askerleri.

Hint Katır Arabası Nakliye Bölüğü’nün bir askeri, Kuzey Plajı’nın Anzak Koyu’na uzanan güney ucundaki burnu dönerken

Büyüt (yeni pencere)

Bu fotoğraf büyük olasılıkla Kasım 1915’te, Gelibolu seferinin sonuna doğru çekilmiştir. Orta mesafede, aşağı yukarı Anzak Tören Alanı’nın bugün bulunduğu yerde, William İskelesi’yle ilerisindeki Walker İskelesi gözükmekte. İskelelerin solunda, koyun içinde, küçük buharlı Milo duruyor. 1915 yılının Ekim ayının sonlarında Milo, William İskelesi’ni koruyacak bir dalgakıran oluşturmak amacıyla bilerek karaya oturtulmuştu. Su taşıyan mavnalar bu gemiye yanaşıp, taşıdıkları suyu karadaki su tanklarına pompalarlardı. Tahliye için William İskelesi, Milo’ya ulaşacak kadar uzatıldı. [AWM C01635]

İnsanoğlu normalde tembel bir hayvandır. Askerler çok çalıyorlarsa, bunu teşvik edici bir şey vardır. Seçkin asker olan Maoriler, dünyaya ön cephe askerleri olmalarının tesadüfi olmadığını kanıtlamak istiyorlardı. Bir çok gururlu Maori, beyaz kardeşlerine örnek olacak şekilde her kademede ülkelerine hizmet ettiler. Onların disiplinleri fevkaladeydi ve işçi gruplarında çalışma sırası onlara geldiğinde, uzun saplı kürekleriyle gün doğmadan önce toplanıp, birliğe dönme işareti gelene kadar durmadan çalışırlardı. 

Düşmanın toplu ateşine maruz kalınan yerlerde siperin yönü değiştirildi ve bazı yerlerde korunma amacıyla tahta ve kum torbalarıyla siperin üstü kapatıldı. Bir kaç yüz metrede bir askerlerin aşağıya veya yukarıya giden katır katarlarına ve birliklere yol vermelerini sağlayan cepler açılmıştı. Hiç bir şeyi şansa bırakmayan piyade birlikleri, denetlenmelerini engellemek için siper boyunca yan yana yürürlerdi.

[Fred Waite, The New Zealanders at Gallipoli, Auckland, 1921, sayfa. 192-193]